ZBYGNIEW PELCZYNSKI: A Life Remembered, by David McAvoy (1959)

From E-Learning V

Fig.1 Front Cover: The young Hegel scholar giving a tutorial in his rooms at Pembroke College, Oxford

A Review

Pembroke has had more than its fair share of remarkable dons. It was during his time at the College that J. R. R. Tolkien wrote The Hobbit and the first two volumes of The Lord of the Rings. Sir Robert Mackintosh saved the lives of countless servicemen during the Second World War by his hazardous experiments to test life jackets and other equipment. Sir George Pickering’s work on high blood pressure was ground-breaking. Robert Baldick, the flamboyant, prolific and bearded fellow in French was the celebrated editor of the Penguin Classics series, was in his mid-forties and at the height of his powers when he died in his mid-forties in 1972. Robert Heuston became one of Britain’s most influential and innovative constitutional lawyers. Simon Blackburn went on from his fellowship at Pembroke to become the country’s most famous philosopher, while Piers Mackesy’s historical writings became a model for the study of guerilla warfare.

Among this distinguished gallery, Zbygniew (“Zbyszek”, “Zbig”,” ZAP”) Pelczynski is undoubtedly one of the outstanding and most loved Pembroke fellows of the last century. From the 1950s to the early 1990s he was first a lecturer then a fellow in politics. Yet, this long period of service was neither the beginning nor the end of his career. Since his retirement nearly twenty years ago, he has remained as least as active as before in advising Polish governments and in training young leaders of his native country following the fall of Communism. His work continues as he commutes tirelessly between Barton-on-the-Heath near Oxford and Warsaw.

Inevitably, Zbyszek was something of a mystery to colleagues in light of his early history as a child in Poland, as a fighter in the abortive Warsaw uprising of 1944 and as a prisoner of the Nazis. He stood out in the College not only for his devotion to his students but for his sense of style, which extended to the fashionable modernism of the furniture and artwork in his rooms.

Thanks to David McAvoy, one of Zbyszek’s earliest students at Pembroke, we now have a rounded, very well-written account of his long life. It will be of exceptional interest not only to his pupils and colleagues but to newer generations of Pembrokians to whom the Soviet Union and its grip over Central and Eastern Europe, thankfully, are things of the past.

It is worth noting that it was an innovation of the current Master, Giles Henderson, that led to the author to undertake this ambitious but thoroughly successful work. One of the annual meetings at which the College financial accounts and developments are presented to old members was the occasion when the author started talking with his former tutor and the idea of a biography germinated. The two of them had unusually frank and personal discussions, consulted a considerable number of people who had played parts in Zbyszek’s life and even visited Warsaw together to see the sites where he had narrowly survived during the uprising.

Though the author is at pains to explain that his book is not a conventional biography but rather a collection of reminiscences of his subject, it succeeds in telling an unusual story which will fascinate Pembrokians and Zbyszek’s many admirers in Poland. It has a far wider relevance as the story of a man who was fated to experience the sufferings of Hitlerism, to be exiled from his country by the excesses of Stalinism and who nevertheless exemplified hope, moderation, and tolerance, and who taught the theory and practice of the “civil society”.

While the book was being prepared Zbyszek obviously spoke with notable frankness about topics that are normally passed over. Not only does the Zbygniew Pelczynski: A Life Remembered tell of the subject’s change from active Catholicism to being a non-believer, we learn of the secrets of his sexual development, of his parents’ shortcomings, of initial criticism of his academic capacities by one of his main mentors, of his tax affairs and of aspects of his mental health.

Evidently not all secrets can be revealed in this biography. Perhaps we will never hear the full story about the contest for the Mastership of Pembroke in 1975. This took place when Zbyszek was Vicegerent. In this capacity, he presided over proceedings which led to the final selection of a Master in preference to his own favoured candidate. Little is revealed to the reader apart from the disillusion which Zbyszek felt with the College until Sir Roger Bannister became Master. So, for what it is worth, let the story, as mysterious as The Thirty Nine Steps or The son of The Thirty Nine Steps, continue to be shrouded in darkness and the name of the defeated candidate remain concealed.

As the photograph on the cover of the book well shows, Zbyszek was (and remains) strikingly handsome. Good looks combined with exceptional charm and a talent for friendship. This was to stand him in good stead when he came to Oxford from St Andrews University as a post-graduate student in 1949. It was with his Nuffield College friend David (now Sir David) Butler that he went to a British Broadcasting Corporation party where he met his future wife Denise Cremona. When he rented a country cottage in Berkshire to escape the social attractions of Oxford and to write his doctoral thesis, he found himself a regular invitee of the owner of Compton Beauchamp House, the local Tudor manor. He was even introduced to the equestrian pursuits of the gentry.

Yet, his easy integration into Oxford and into British country life concealed considerable inner turmoil and uncertainty, which were hardly surprising in view of his exceptionally difficult experiences of growing up under Nazi occupation in Poland (well told, though briefly in the book). For over a decade, he did not visit Poland. Only after the death of Stalin and the political thaw in Russia which became evident with the leaking of the secret speech given in 1956 by Communist Party Secretary Nikita Kruschev to the Twentieth Party Congress was there change within Poland sufficient to permit Zbyszek to visit his family and his old friends there.

The 1950s not only was the time when Zbyszek was becoming a part of Oxford life, the decade also was at the height of the Cold War when Western individualism and liberalism was being pitted against Soviet totalitarianism. Instinctively, Zbyszek did not feel comfortable with the rhetoric that posited such an extreme contrast between two opposing types of society. When he revisited Poland in the late 1950s, he saw a country which, though restricted and undemocratic, could not realistically be described as “totalitarian”. Moreover, the individualistic philosophies of Sir Karl Popper (a particular bete noire of his) and even of his friend Sir Isaiah Berlin ignored the communitarian features of a good society. Zbyszek was ahead of his time in taking this position. Until his McCallum Lecture of 1982, he was reluctant to set out his social philosophy in his publications and public utterances.

During his his twenty years at the College, such caution meant that he fell short of becoming a famous public intellectual like Berlin. But the gainers were his students with whom he had inspiring discussions. Later, Zbyszek was to become an important political actor during the period of marshall law in Poland in the 1980s and after the fall of the Communist regime. He showed the same devotion to scholars and young political leaders in Poland and in other parts of Central and Eastern Europe that he has always shown to his charges at Pembroke.

The book shows that Poland, though his primary overseas passion, was by no means his only interest. There are accounts of his enthusiasms for Israel, Australia and for some aspects of the United States.

This is a full and varied account of an inspiring life which is still in full flow.

Michael Pinto-Duschinsky (1961)

Fig. 2 Taking a tutorial – Pembroke College

Advertisements

ESEJ RECENZYJNY: LIBERALNA EDUKACJA I PRZYWÓDZTWO OBYWATELSKIE

ZAP COVER

Paul O. Carrese

(Vermont i Pembroke ‘89)

David McAvoy, Zbigniew Pełczyński: A Life Remembered, przedmowa: Walter Isaacson (Guildford, Wielka Brytania: Grosvenor House Publishing, 2012).

Walter Isaacson (Louisiana i Pembroke ‘74) wie co nieco o pisaniu biografii światowej sławy polityków, naukowców i wynalazców, stąd też miłą niespodzianką jest lektura jego przedmowy do „niesamowitego życia” nieco mniej słynnej postaci – oksfordzkiego profesora, będącego czołowym badaczem niemieckiego filozofa Hegla, a przy tym polskim, co więcej, europejskim patriotą oraz przykładem niezbędnego ogniwa między liberalną edukacją a przywództwem obywatelskim. W swojej ekscytującej przedmowie do jego biografii, posiadającej też cechy pamiętnika, o swoim byłym opiekunie naukowym na Uniwersytecie Oksfordzkim Isaacson pisze, że w życiu Zbigniewa Pełczyńskiego „odbija się większość tego wszystkiego, co jest inspirujące w dwudziestym stuleciu: upadek faszyzmu i sowieckiego komunizmu oraz rozprzestrzenianie się wiedzy i wolności ludzkiej”. Nie wspomniał wprawdzie, że większość profesorów z reguły nie wyraża zgody na pisanie swoich biografii czy też publikację wspomnień, podkreślił jednak, że życiowy dorobek tego „łagodnego nauczyciela, skromnego badacza [oraz] wspaniałomyślnego mentora” jest wielką lekcją dla każdego wolnego i rozumnego człowieka. Dlatego właśnie wraca wspomnieniami do swoich ulubionych zajęć z filozofii politycznej, prowadzonych przez profesora Pełczyńskiego kilka dekad wcześniej: „Od Arystotelesa i Platona uczymy się, jak ważne jest rozmyślanie nad szczęśliwym życiem oraz dążenie do niego. Jednym z najlepszych sposobów zrozumienia tej koncepcji w dzisiejszym świecie jest właśnie przestudiowanie i podziw nad życiem” tego nauczyciela i badacza, który zainspirował młodego Isaacsona swoją „ideą przekształcania myśli w czyn”. Amerykańscy Oksfordczycy powinni szczególnie gorliwie podjąć to wyzwanie Isaacsona – do refleksji, poznania i podziwu. Mimo że studenci i wykładowcy z ciepłą nostalgią – której doświadczam również ja – studiują życie tego wielkiego mentora i obywatelskiego lidera, to przyszłość nie maluje się w tak pięknych barwach. W XXI wieku, będącym już drugim stuleciem istnienia Rhodes Scholarship, uczelniom wyższym w Ameryce i Wielkiej Brytanii coraz trudniej jest wydać na świat tak oddanych nauczycieli oraz kreatywnych studentów w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych. To wymagające znacznych środków selektywne działanie jest niezbędne do szerokiej i liberalnej edukacji, która z kolei stanowi zarówno ideał cywilizacyjny, jak i kluczowe przygotowanie do przemyślanej pracy w środowisku akademickim i – bardziej ogólnie – w wolnych społeczeństwach. Tymczasem rośnie presja, aby kłaść nacisk na ekonomię skali, otwarty dostęp, „wymierne efekty” i postęp technologiczny – jako cele same w sobie, szczególnie poprzez programy online i szkolenia zawodowe. Oksford, podobnie jak inne ośrodki, był w stanie przetrwać wojny, katastrofy ekonomiczne i różnorakie kryzysy w minionym tysiącleciu, ale czy rzeczywiście wyższe i liberalne kształcenie przetrwa MOOC (masowe otwarte kursy online) oraz ciasny pragmatyzm?

Pełczyński przekuwał myśl w czyn głównie poprzez swoją długą i imponującą karierę na świetnym uniwersytecie, wyznającym zasady edukacji liberalnej, ucząc i pisząc o polityce w tolerancyjny i otwarty sposób od lat 50. do lat 90. Wśród jego studentów było wielu stypendystów Rhodesa, z których jeden został później prezydentem USA (Clinton: Arkansas i University ’68), inny amerykańskim senatorem (Sarbanes: Maryland/DC i Balliol ’54), a jeszcze inni uznanymi urzędnikami w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych oraz innych krajach. (Wśród fotografii zamieszczonych w niniejszym numerze znajduje się zdjęcie Pełczyńskiego odwiedzającego swojego byłego studenta w Gabinecie Owalnym Białego Domu). Jednym z podopiecznych profesora w gronie badaczy Hegla oraz przedstawicieli innych obszarów nauki był wykładający na Harvardzie Michael Sandel (Massachusetts i Balliol ’75). Isaacson nie jest jedynym wybitnym publicystą i pisarzem, którego uczył ten brytyjsko-polski profesor. Pełczyński był także przyjacielem sławnych oksfordzkich profesorów od Isaiaha Berlina i Leszka Kołakowskiego począwszy, a na J.R.R. Tolkienie skończywszy, zaś patronem jego projektów obywatelskich w Polsce i Europie Środkowej był miliarder George Soros. W 1992 roku królowa odznaczyła go Orderem Imperium Brytyjskiego za zasługi na rzecz współpracy angielsko-polskiej. W roku 1952 został obywatelem Wielkiej Brytanii, a kilka dekad później cieszył się już szacunkiem w obydwu krajach. Jak powiedział w 2005 roku ambasador Polski w Wielkiej Brytanii z okazji jego 80. urodzin: „Zbigniew Pełczyński jest w stu procentach Brytyjczykiem i w stu procentach Polakiem”.

W tym miejscu mogę wypowiedzieć się w imieniu mniej znanych studentów Pełczyńskiego: że nawet kiedy lista jego wybitnych studentów, podopiecznych i miłośników rosła, a on sam był coraz bardziej zajęty podejmowaniem wysiłków zmierzających do przywrócenia społeczeństwa obywatelskiego w liberalnej edukacji za żelazną kurtyną, zwłaszcza w Polsce, to w dalszym ciągu poświęcał czas i energię wielu studentom wysyłanym do Kolegium Pembroke oraz katedry polityki. Znam też kilku raczej mało znanych badaczy filozofii politycznej Hegla z całego świata, którzy szukali u Pełczyńskiego wsparcia i rady, a otrzymywali od niego wspaniałomyślne doradztwo. Czytelnicy American Oxonian mogliby z łatwością wymienić wielu wielkich profesorów Oksfordu oraz innych ośrodków akademickich, którzy zasługiwaliby na wspomnienie i wdzięczność, jednak David McAvoy słusznie dostrzegł niezwykłość życia i kariery Pełczyńskiego, stanowiących owoc wyjątkowego czasu w życiu Uniwersytetu Oksfordzkiego. Jego biografia dostarcza lekcji i pytań, które zwolennicy liberalnej edukacji powinni przemyśleć w tym niechętnym dla tej tradycji czasie.

McAvoy studiował pod okiem Pełczyńskiego w stosunkowo wczesnym okresie jego kariery, a prawie pięćdziesiąt lat później, w roku 2009, zdarzyło im się spotkać na zjeździe w Oksfordzie. Pełczyński był już na emeryturze i McAvoy zasugerował mu, że powinien spisać swoje wspomnienia. Emerytowany profesor powiedział, że jest zbyt zajęty – co było szczerą prawdą. Już na emeryturze, w latach 90., założył w Warszawie Szkołę Liderów, która powstała w celu umocnienia społeczeństwa obywatelskiego w Polsce oraz szerzej – w Europie Środkowej, w okresie przechodzenia od systemu totalitarnego do liberalnego. Zawsze pomysłowy nauczyciel zasugerował jednak, by jego student sam napisał pamiętnik za niego. McAvoy zgodził się – za co należą mu się wyrazy uznania – i tak powstała książka A Life Remembered, stanowiąca połączenie pamiętnika i biografii. McAvoy przeprowadzał ze swoim nauczycielem obszerne wywiady, zbierał też inne opinie i informacje, aby lepiej zrozumieć drogę, jaką przebył Pełczyński od nazistowskiego jeńca wojennego do znanego na całym świecie uczonego i obywatelskiego lidera. Poznajemy młodego polskiego działacza ruchu oporu, którego prawie zabili naziści w Powstaniu Warszawskim, a który później został uwolniony z obozu jenieckiego przez brytyjską armię i ukończył studia licencjackie, magisterskie i doktoranckie w Wielkiej Brytanii. Jego wytrwałość, odwaga oraz umiejętność opanowania języka angielskiego i niemieckiego w obcym systemie uniwersyteckim są wystarczająco imponujące. (Każdemu, kto kiedykolwiek studiował Hegla, należą się oczywiście dodatkowe punkty za wytrwałość). Uczony emigrant w końcu zostaje filarem katedry polityki w Oksfordzie, najpierw łącząc stanowiska badacza i wykładowcy od Kolegium Nuffield do Trinity, od Balliol do Merton, a następnie otrzymując stałą posadę profesora w Kolegium Pembroke. Jego studium na temat obywatelskich i liberalno-wspólnotowych wymiarów filozofii politycznej Hegla zdobyło międzynarodowe uznanie, dzięki ocaleniu Hegla od skutków potępienia go przez Karla Poppera jako wroga otwartego czy też liberalnego społeczeństwa i prekursora autorytaryzmu.

Co więcej, zarówno przed, jak i po zakończeniu oksfordzkiej kariery, Pełczyński podejmował bardzo wiele inicjatyw, mających na celu uczenie ludzi z Europy Środkowej ideałów autonomicznych rządów, liberalnej nauki i obywatelskiego obowiązku. Na własną rękę stworzył w 1982 roku program Oxford Colleges Hospitality Scheme, umożliwiający sprowadzanie polskich uczonych na krótkie pobyty do Oksfordu, przekonując wszystkie kolegia, aby zapewniały im zakwaterowanie, posiłki, kontakty z badaczami oraz dostęp do bibliotek. W latach 1982–1995 setki Polaków korzystały z krótko- i długoterminowych pobytów. Pełczyński przekonał George’a Sorosa do sfinansowania rozszerzenia wspomnianego programu na – można by rzec – pomniejszy, lecz w dalszym ciągu nadający się do tego celu uniwersytet na północ od Londynu [Cambridge] – również celem zapraszania naukowców ze Związku Radzieckiego, Węgier, Czechosłowacji i innych państw środkowoeuropejskich. McAvoy przytacza świadectwa ludzi, których kariery naukowe i życie obywatelskie uległy przemianom dzięki tym wizytom na uniwersytetach w Oksfordzie i Cambridge. Podczas jednego z wykładów w 1982 roku Pełczyński przewidział postkomunistyczną przyszłość Polski. Ilu uczonych i liderów politycznych we wczesnych latach 80. w Polsce i poza nią mogło mieć podobną wizję społeczeństw za żelazną kurtyną? Podobnie jak mało jeszcze wówczas znany polski kardynał, który w 1978 roku niespodziewanie został wybrany na Stolicę Piotrową, Pełczyński ośmielił się żywić nadzieję i planować przywrócenie wolności i godności ludzkiej. Obaj byli świadomi, że kontrrewolucja mogła wprawdzie rozwinąć się samoistnie, lecz będzie wymagała dalszych wzmożonych wysiłków zarówno w kraju, jak i za granicą, aby odnieść sukces.

Powinniśmy spojrzeć na osobiste, naukowe i obywatelskie osiągnięcia tego wielkiego europejskiego humanisty właśnie przez pryzmat refleksji McAvoya i Isaacsona i zastanowić się, czy szkolnictwo wyższe w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych będzie kontynuować tradycję liberalnej i liberalizującej edukacji, tak cenionej i propagowanej przez Pełczyńskiego. Samemu zainteresowanemu udało się zrozumieć ważny związek między intensywnym kształceniem studentów – zwłaszcza poprzez kursy skłaniające do myślenia w sposób otwarty i szeroki – a fundamentami obywatelskiego i politycznego przywództwa w wolnych społeczeństwach. W swojej dedykacji do książki Pełczyński zauważa, że Uniwersytet Oksfordzki jest sam w sobie zarówno instytucją „rozwoju intelektualnego”, jak i „akademią liderów”. Dbałość o życie umysłowe oraz o instytucje wspierające bardziej profesorów o szerokich horyzontach i otwartym umyśle, takich właśnie jak Pełczyński, aniżeli tych nastawionych wyłącznie na zdobywanie zawodu, to dla altruistycznych liderów oraz mężów stanu zajmujących się polityką niezbędne podstawy pośród złożoności i wyzwań technologicznych stojących przed wolnymi społeczeństwami XXI wieku, choć przez większość poprzedniego stulecia szkolnictwo wyższe skłaniało się raczej ku kształceniu zawodowemu, pragmatyzmowi i technicyzmowi. „Syreni śpiew” dający się słyszeć w ostatnim czasie kusi, aby uznawać za bardziej wartościowe te studia, które cechuje natychmiastowa użyteczność, technologiczny czar i krótkowzroczna polityka, aniżeli szersze i głębsze kursy z dziedziny humanistyki, nauk społecznych i nauk przyrodniczych. W oparciu o swoje dwudziestoletnie doświadczenie jako wykładowcy na akademii wojskowej, mogę powiedzieć, iż pożytek z takiego utylitarnego sposobu myślenia jest bardzo ograniczony. Można tu podać jeden, aczkolwiek dość istotny, przykład, a mianowicie, od czasu wojny w Wietnamie Stany Zjednoczone nie umiały sobie poradzić z konfliktami, bynajmniej nie z powodu braków w technologii, w systemach komunikacyjnych czy w umiejętnościach taktycznych w walce i dowodzeniu. Nie radziliśmy sobie z nimi, ponieważ zarówno cywilni, jak i wojskowi liderzy nie byli w stanie myśleć adaptacyjnie, twórczo i poważnie o stosunkach międzynarodowych oraz o wymiarze politycznym konfliktów zbrojnych, a także o ogromnej złożoności kultur i ludzkiej natury. Ten problem dotyka każdej dziedziny amerykańskiego życia ekonomicznego, politycznego i społecznego, w którym jesteśmy pochłonięci przez myślenie taktyczne i krótkoterminowe. Sądziliśmy, że takie podejście jest bardziej efektywne i bardziej naukowe aniżeli głębsze i ogólniejsze inwestowanie w formację intelektualną oraz kształtowanie charakteru moralnego. Tak mocno wierzymy w nowe dziedziny nauki, że ignorujemy rosnącą liczbę dowodów na ich porażkę. Liberalna edukacja w kolegiach czy na uniwersytetach, gdzie studiuje się przedmioty, którymi zajmował się Pełczyński, to znaczy myśl społeczną i polityczną w tradycji zachodniej i poza nią, łącząc najistotniejsze pytania stojące przed ludzkością i podstawy funkcjonowania polityki – to jedna z tych długoterminowych inwestycji. Amerykańscy absolwenci Oksfordu powinni zatroszczyć się o zachowanie tego szerszego spojrzenia zarówno w amerykańskim szkolnictwie wyższym, jak i na samym Oksfordzie.

To zaniepokojenie z powodu stałego obniżania się we współczesnym, technologicznym świecie wyższej niegdyś edukacji sięga co najmniej brytyjskiego matematyka i filozofa Alfreda Northa Whiteheada i jego Celów edukacji (1929). Bardziej współczesne głosy w amerykańskim środowisku akademickim z prawej i lewej strony – od Allana Blooma i Marthy Nussbaum do Anthony’ego Kronmana, a ostatnio także Andrew Delbanco – podjęły od nowa te argumenty, kierując je przeciwko powierzchowności, wąskiemu kształceniu zawodowemu i nowomodnemu stylowi braku liderów. Życie Pełczyńskiego pokazuje nam również, że oświecone i wysoko wykształcone społeczeństwa mogą w bardzo krótkim czasie zamienić się w barbarzyńskie. Cecil Rhodes był na tyle przenikliwy, że ostatnią swoją inwestycją uczynił model rezydencyjnej liberalnej edukacji, która służyłaby zarówno wyższemu kształceniu, jak i przygotowywaniu obywatelskich liderów do zajmowania się sprawami lokalnymi i światowymi. Ktokolwiek pracował w komisji kwalifikacyjnej stypendium Rhodesa, wie, jak trudno jest znaleźć u kandydatów takie cechy i przymioty, na których mu najbardziej zależało, a mianowicie, nie tylko „literackie i szkolne osiągnięcia”, ale także odwagę, oddanie obowiązkom, troskę o słabych, koleżeństwo, moralną siłę charakteru, instynkt przywódcy i poświęcenie dla obowiązku publicznego. W drugim wieku swego istnienia stypendium Rhodesa staje przed kolejnym wyzwaniem, jakim jest mniejsza skłonność szkolnictwa wyższego w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych do popierania takich programów studiów, które nie przekładają się na natychmiastowe efekty, za to dają nam nadzieję na zrozumienie znaczenia wszystkich wyżej wymienionych cech, a co za tym idzie, wyższych celów stypendium i sposobu dostosowania go do zmieniającego się świata. Jeżeli chodzi o to, co mogą zrobić w tej dziedzinie dyrektor i sekretarze krajowi – nie wspominając już o amerykańskich Oksfordczykach czy innych zwolennikach liberalnej edukacji i cnót obywatelskich na tradycyjny wzór oksfordzki – wielkim błędem byłoby nie pójść za przykładem Zbyszka Pełczyńskiego, by studiować, dyskutować i pisać o wielkich zagadnieniach; by zachęcać innych do robienia tego samego i w końcu prowadzić innych w ich praktycznych krokach zmierzających do rehabilitacji zagrożonych czy też tłumionych ideałów cywilizacyjnych.

Ponieważ Pełczyński był moim nauczycielem, a jego życie ucieleśnia ideał cywilizacyjny łączący w sobie humanistyczną naukę i kształcenie osobiste, powinienem zakończyć to bardziej osobistymi słowami uznania. Miałem okazję odwiedzić Zbyszka i jego żonę Denise kilka lat temu, nie widząc się z nimi od ponad dwóch dekad od powrotu z Oksfordu we wczesnych latach 90. Wróciłem do starego wiejskiego domu w wiosce Barton-on-the-Heath pośród wzgórz Cotswold (wzmiankowanej przez Szekspira w Poskromieniu złośnicy), do którego to domu, podobnie jak wielu studentów Zbyszka, byłem zapraszany, będąc studentem Oksfordu. Moja żona i ja naprawdę ciepło wspominamy wizytę w Barton jako nowożeńcy. Wtedy to poznaliśmy zdumiewające szczegóły dotyczące walki Zbyszka w polskim ruchu oporu i jego otarcia się o śmierć – opowiedział nam o tym emerytowany brytyjski pułkownik mieszkający w wiosce. Po tamtym czasie Susan i ja zaczęliśmy pracować na uczelni. Pełczyńscy dali nam przykład stałej dbałości i powrotu do tradycji, które wydawały się zagrożone lub nie na swoim miejscu pośród chaotycznych zmian, jakie dokonały się w XX wieku – oddane sobie małżeństwo, wspaniałe dzieci, odrestaurowany wiejski domek i ofiarna praca na rzecz średniowiecznej uczelni i intensywnego kształcenia młodego pokolenia uczniów i liderów. Zobaczyliśmy, jak odwdzięczają się za ludzką życzliwość, która im pomogła jako imigrantom w przetrwaniu traum lat 30. i 40. – odpłacając to w swojej rodzinie, wiosce, uczelni i dalej, w Wielkiej Brytanii i w Europie. Jako opiekun naukowy i profesjonalny mentor, Zbyszek pozostaje dla mnie wzorcowym teoretykiem politycznym oraz pedagogiem, tym bardziej wyjątkowym w czasach, kiedy środowisko akademickie ogólnie, a teoria polityczna szczególnie są podzielone na rywalizujące ze sobą szkoły i kasty. Jego listy lektur, rekomendowane wykłady, a także rozmowy prowadzone z nim były o wiele bardziej umiarkowane poglądowo i otwarte niż w przypadku jakichkolwiek innych znanych profesorów, których spotkałem w różnych krajach. Oksford sprawił, że ten sokratejski duch pozostał w dolinie Tamizy, kiedy naturalna potęga Wielkiej Brytanii malała, ale mimo to nadal pozostawała ona ostoją i schronieniem dla szkolnictwa wyższego. Jeżeli Oksford i inne ważne miejsca kształcenia mogą w dalszym ciągu rodzić i podtrzymywać takie duchy, to jest to bardzo doniosłe osiągnięcie, które będzie owocować przez dziesięciolecia. Jesteśmy winni wdzięczność Davidowi McAvoyowi za to, że pozwolił nam poznać, lub też przypomnieć sobie, właśnie te lekcje, poprzez przybliżenie nam życia Pełczyńskiego.

Book of the Week: Zbigniew Pelczynski ‘A Life Remembered’

ZAP COVER

Author David McAvoy

Publisher Grosvenor House Publishing, 2012

ISBN 9781781487754

RRP £9.99

 

You can learn a lot from a book like this. First you get to read about someone else’s life — in this case the subject is alive and well in the Cotswolds, it should be noted — and inwardly compare it to your own. Secondly, and because this is about an Oxford life, there are valuable historical insights into the University.

Zbigniew Pelczynski’s experience as a youth fighter in the Warsaw Uprising in 1944 makes for a gripping narrative and frames everything that follows. He was very nearly killed in a basement crammed with people and dive bombed by a Stuka, saved only by a thick beam underneath which he happened to be standing, and many hours later by rescuers who dug their way into the collapsed building. From the perspective of a fellow Pole, we find out several decades and many pages later, Pelczynski was automatically a war hero. From Pelczynski’s perspective he was a willing participant — though it’s less clear how many shots he actually fired in anger.

This reviewer would have liked a greater degree of reflection on such matters, but the weakness of the book, if it has one, is that it is written by someone else, so never quite shakes off the air of faithfully recorded speech. Because author David McAvoy has been duly diligent in not missing anything out, there is a great emphasis on what happened, all in the third person, and rather less on the inner ambiguities of decision making and action. It’s not quite a biography and it’s not quite an autobiography. Balancing these literary considerations, however, is an invaluable historical record that appears to be robust about mistakes and failings, thus avoiding the defect of most memoirs.

Pelczynski’s life speaks for itself. He was one of a golden generation that, having survived the war, seized every opportunity and valued every success. He had the gifts of a socially aspirational mother and the entrepreneurial instincts of his businessman father, but was besides everything else preoccupied with learning and wanted to answer deep questions concerning political legitimacy. Born in Poland in 1925, the end of the war saw his release in Germany as a POW — grateful not to have been executed arbitrarily in Warsaw. Then he managed to latch onto a fragment of the British army and hence, via a scholarship scheme, to St Andrews and then Oxford.

Pelczynski came into his own at Oxford, acquiring a DPhil on the study of Hegel’s minor political writings, until then all but ignored. He was then a lecturer at several colleges before taking up a permanent fellowship at Pembroke, where he remained until retirement. 40 years of teaching politics at Oxford harvested a rich crop of Pelczynski alumni, but it was by no means his only achievement. He gained some renown as a Hegel scholar and globe-trotted to Yale and Harvard on visiting professorships. But, by his own estimation, his greatest contribution was setting up the Oxford Colleges Hospitality Scheme in 1982, which allowed hundreds of Polish scholars to visit Oxford and pursue their studies during the Long Vacation, before returning to Poland and furthering — one might assume — values and causes inimical to the Communist dictatorship that subsequently collapsed. Pelczynski was duly awarded an OBE because the scheme attracted Foreign Office support and Hungarian-American billionaire George Soros, and was subsequently expanded into a much wider scheme for former Soviet Bloc countries. In retirement, Pelczynski advised the post-Communist government in Poland, sometimes commuting there from Oxford on a weekly basis. Finally, he established a School for Young Social and Political Leaders in Warsaw, which was later renamed School for Leaders of Civil Society, and celebrated its 20th anniversary last November.

Turning to Oxford, we learn at least four significant lessons. First, that to have been a Hegelian in mid-late twentieth-century Oxford (as it would have been perceived, and still today, as distinct from merely a scholar of Hegel) meant trouble. Secondly, that low academic standards common before the war persisted well into the 1950s, at least if we follow Pelczynski’s experience as a young fellow at Pembroke. Thirdly, that Pelczynski’s generation had unique opportunities as scholars that just seem quaint from today’s perspective. Finally, that Oxford really was stuffy and dreary in the post-war years, with hardly any women and the worst imaginable coffee.

Starting with the caffeine, Pelczynski recounts that, as a young fellow in the 1960s, he resolved to address the lamentable coffee served at Pembroke. He investigated the existing situation: it turned out that the SCR Butler, Mr Duke, was accustomed to making coffee just twice a week by grinding some beans and boiling them fiercely in a giant pan for twenty minutes. That batch would then be served up and re-heated for the next three days. Pelczynski gathered support from the fellowship for a fine machine, which was duly delivered:

“He had reckoned without the ingenuity of his adversary. Three times in as many weeks Mr Duke contrived to damage the machine and make it unusable. Three times he went back to his old ways. Eventually Pelczynski gave up the fight. The bold reformer had been defeated in his first brush with Oxford’s conservatism.”

It’s a funny story, but only up to a point. The Oxford of those years, as recalled by a young foreigner full of spring in his step, was draughty, cold, largely women-free and to a large degree repressed. The food was awful and no one wanted to change anything.

The antidote is when Pelczynski was able to purchase — as a student at Nuffield using an endowment fund — a Patrick Heron painting for £20, bringing in a bit of the new and demonstrating how extraordinary Oxford can be at handing patronage down to the next generation, no questions asked.

On the subject of Hegel, the Oxford objection of course was that he was German. No one could spell Nietzsche, but Oxford knew that Hegel influenced Marx and led to Hitler. Pelczynski is described as a long-time friend of Isaiah Berlin (despite their disagreements over Hegel), but it ended in acrimony concerning the inclusion — in a collection meant to be dedicated to him — of an essay on Hannah Arendt. On this occasion, as an old man, he displayed a surprising intolerance. He shouted to Pelczynski that he hated Arendt and all her ideas. Elsewhere, we hear that it was very hard for Pelczynski to get a doctoral supervisor, simply because no one in Oxford read Hegel, assuming they had even heard of him. Continental philosophy has never cut much mustard in Oxford, and to this day retains a curious status. This situation must have puzzled Pelczynski more deeply than the book reveals, and is not entirely separate in spirit from Mr Duke’s refusal to use the coffee machine.

On the subject of low academic standards, Pelczynski tried to set Saturday morning collections and no one came save one chap, who explained that Saturdays were for rowing. Separately, Pelczynski received a special note of thanks from the Master, when after some years he managed to garner more seconds than thirds from the year group — although in today’s money that would surely mean more firsts than 2.1s, allowing for grade inflation. Clearly also, however, other colleges like Merton had already raised standards, so the evidence is not sufficient to make a general conclusion, other than that the work a little, play hard ethos of the Depression years died hard in some quarters.

The other point, that Pelczynski’s generation had unique opportunities as scholars that just seem quaint from today’s perspective, crystallizes around his experience of being approached by the Social Sciences Editor of Cambridge University Press, Patricia Skinner, in 1968. Did he have something they could publish? He didn’t, but went on to gather some essays on Hegel to which he appended an introduction. Published in 1971, missing the bicentenary of Hegel’s birth by a year, Hegel’s Political Philosophy: Problems and Perspectives duly appeared.

“The effect on Pelczynski’s career was even more dramatic. An obscure fellow of a small college, well-known and respected in Oxford but scarcely heard of elsewhere, found himself almost unwittingly transformed into a Hegelian scholar with an international reputation.”

None of this could happen today. The editor wouldn’t come knocking; the contributors wouldn’t write original essays for someone else’s glory; there wouldn’t even be much glory for an edited collection, let alone visiting professorships to Harvard and Yale.

In other words, Oxford was a small and very elite academic community even in the late 1960s. There was a clarity of purpose that we might still find ourselves mourning the loss of, particularly as it applied to taking students and teaching very seriously and research and scholarship rather less so. The author of this book, one of Pelczynski’s near-contemporaries, expresses regret at the end that Pelczynski never issued a monograph nor even a text book, and yet one wonders if, for all our obsession with publication output, the broader wonders of a college fellowship have been distorted.

In Pelczynski’s case, it wasn’t just about love of Oxford and teaching, but the wherewithal to become a man of action and politics and journalism. By nature not inclined, one supposes, to spend a life in the archive, he achieved much more through radio broadcasting and essay writing about Poland in the early 1980s when outsiders didn’t know what was happening there, and then through the scholarship and leadership initiatives that played a role, however small, in ending the Cold War. The worry today would be that such breadth is being squeezed out of Oxford careers by narrow assessment criteria preoccupied with research — at the expense of everything else.

 

W Oksfordzie i w Warszawie życie z pasją

Z A Pelczynski

W Wielkiej Brytanii ukazała się biografia uczonego, intelektualisty, doradcy rządu RP, animatora, organizatora oraz lidera przedsięwzięć, projektów społecznych i naukowych Profesora Zbigniewa Pełczyńskiego. Książka ogromnie ciekawa z przynajmniej kilku powodów. Biografia Pełczyńskiego jest świetnie napisana i niezwykle wprost szczera, co jest zapewne rezultatem mądrej współpracy opisującego Davida McAvoy’a, byłego studenta i przyjaciela Pełczyńskiego, i opisywanego. Recenzuje Piotr Perczyński.

Prof. Zbigniew Pełczyński, założyciel Szkoły Liderów w Warszawie

Droga życiowa Pełczyńskiego posłużyć może za scenariusz filmu bogatego w zmiany kierunku działań i zainteresowań głównego bohatera. Stanowić może również symbol losów wojennych i powojennych pewnej części polskiej inteligencji.

Po bohaterskim udziale w Powstaniu Warszawskim i epizodzie służby w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie Pełczyński, jak wielu młodych Polaków, zdecydował się z powodów politycznych nie wracać po wojnie do Ojczyzny. Jak wielu z nich, podjął intensywną i pełną wyrzeczeń i wysiłków naukę w Wielkiej Brytanii.

Wysiłki te doprowadziły go, po wielu perypetiach, do stanowiska fellow Uniwersytetu w Oksfordzie i, z biegiem lat, ugruntowania pozycji naukowej jako jednego z najwybitniejszych znawców G.W.F. Hegla na świecie. Napisał wiele istotnych artykułów i zredagował najważniejsze w tym obszarze książki – bez wymienia nazwiska Pełczyńskiego nadal nie sposób dziś rozmawiać o politycznych ideach Hegla.

Na podstawie lektury biografii można stwierdzić, że naukowe badania Pełczyńskiego umożliwiające nowe spojrzenia na myśl polityczną Hegla przyczyniły się do ugruntowania się ideologicznego i politycznego światopoglądu Profesora. Światopoglądu, w którym pro-państwowość, upodobanie do sprawnej i uczciwej administracji rządowej łączy się ściśle z obywatelskością, otwartością i liberalizmem rozumianym jako doktryna czy ideologia o silnym prospołecznym zabarwieniu, co znalazło później wyraz w pracy jako doradca rządu RP na początku lat 90-tych.

Od samego początku akademickiej kariery poza działalnością naukową Pełczyński niezwykle silnie włączył się w działalność społeczną. Z biografii wynika wyraźnie, że swoją misję naukowca i wykładowcy rozumiał zawsze jako działanie zmierzające również do poprawy warunków studiowania i bytowania studentów tej tak szacownej instytucji. Jego bezpośredni serdeczny kontakt z studentami (wśród których byli m.in. Bill Clinton, Viktor Orban i Radosław Sikorski) i młodymi naukowcami, którego bardzo wiele świadectw znajdziemy w książce, stał się wręcz jego znakiem rozpoznawczym.

Dwa wielkie projekty, dzięki którym nazwisko Profesora stało się znane w Polsce szczerszym kręgom społecznym, to tzw. Hospitality Scheme (a później program stypendialny Soros/FCO), dzięki któremu setki polskich studentów i naukowców mogło studiować i prowadzić badania w Oksfordzie, oraz Szkoła Liderów, która stała sie kuźnią politycznych i obywatelskich kadr dla odrodzonej polskiej demokracji.

Projekty, pomyślane najpierw dla Polaków, rozszerzyły się następnie na inne kraje naszego regionu Europy. Ten ostatni projekt, który powstawał w okresie odchodzenia Pełczyńskiego od pracy zawodowej na uniwersytecie, był zasadniczym odejściem od działania obliczonego na naukowego odbiorcę elitarnej edukacji akademickiej. Stanowił jednak, co wynika bezspornie z książki, logiczną kontynuację politycznych i społecznych zainteresowań Profesora i jego diagnozy dotyczącej słabych punktów młodej demokracji polskiej, tak na poziomie państwowym, jak i lokalnym. Po raz kolejny do głosu doszedł wrodzony Pełczyńskiemu entuzjazm i energia, które w jego przypadku doprowadzają, jak dowodzi książka, nie tylko do startu, ale i do sukcesu kolejnych przedsięwzięć.

Obraz jaki uzyskuje czytelnik po przeczytaniu książki, to sylwetka niebanalnego, interesującego i pełnego energii (a nawet misji) współczesnego Europejczyka. Emigranta, który z ciekawością, bez zaślepienia, ze zrozumieniem obserwuje rozwój wydarzeń w (najpierw komunistycznej, później demokratycznej) Ojczyźnie, gotów do rad, pomocy i poświęceń. Obywatela brytyjskiego, który zachował typowo polski romantyzm i rozmach w podejmowaniu wyzwań. I zarazem Polaka, który w zorganizowany na anglosaską modłę, chłodny sposób planuje na wiele lat naprzód poważne przedsięwzięcia logistyczne wymagające pozyskiwania niebagatelnych funduszy, w czym zresztą również okazał się niedościgłym mistrzem.

Przedstawienie w tak ciekawy i zarazem przekonujący sposób postaci Pełczyńskiego jest bez wątpienia zasługą świetnego stylu McAvoy’a, który potrafił opisać jego bogate, pełne pasji i spełnione życie w sposób lekki, niepomnikowy i dowcipny (wiele anegdot). Lektura absolutnie warta polecenia, dziś po angielsku, a w przyszłości być może również po polsku.

Piotr Perczyński

Zbigniew Pelczynski: A Life Remembered, by David McAvoy, Grosvenor House Publishing Ltd, 2012

 

‘THREE TIMES LUCKY’ –A STORY OF SURVIVAL DURING THE WARSAW RISING

by Zbigniew Pelczynski

I have just turned  83 and am living quietly in a small, pleasant Cotswolds village with my wife and grown-up son. I am a retired Oxford don, a former college fellow and politics tutor, and ostensibly my life is much the same as that of other elderly retirees who surround me.. But things were very different indeed some six decades earlier when as a youth I lived in my native Poland under the rule of Nazi Germany.

This story is a story of survival – in fact at least a triple survival – in the course of 6 weeks during August and September 1944. Its  location was a leafy southern suburb of Warsaw called Mokotow , where as a soldier of the wartime underground :”Home Army” I found myself fighting the seasoned German army occupying the city.  Together with some 30,000 other conspirators we were ordered on 1 August, by the high command of our “Army”, to launch a surprise attack  against the Germans  in the hope (futile, as it turned out) of forestalling the arrival of the Soviet Army approaching the city from the east. My ”regiment” was called Baszta , my “company” B1, and my fellow-combatants were mostly the same age as I – around 20. We had had a most elementary military training, conducted  mostly in private flats in Warsaw, during the previous eight months, and though I learnt e.g. how to take a rifle apart and put it together again  with my eyes shut I had not actually fired a single shot.

Although poorly armed the Polish forces succeeded in clearing a. large part of Mokotow of the Germans, but the victory was limited. They withdrew to their fortified barracks and easily repelled all further attacks .while being  reluctant to counterattack themselves. They expected fierce resistance, and probably heavy casualties, although our  improvised defence positions were just private houses which the civilians had been  made to abandon. So instead the German command resorted in Mokotow and often elsewhere to rather safer, so to speak long-arm,  methods of crushing the uprising: aerial bombing and artillery shelling. This knocked out quite a few insurgents, but did what in today’s language  is  euphemistically called  heavy “collateral damage” – destroying vast numbers of houses and killing probably ten times as many  civilians  as  insurgents. (Estimates of overall deaths vary between 150,000 and 250,000.)

The  date of my first narrow escape from death, recorded by a friend who kept a sketchy diary of the rising, was 10 August, the day the bombing of Mokotow  began. It was usually the work of just three dive- bombers, so-called “Stukas”, operating from a nearby airport at regular intervals, and against whom we  had no defence. On that day I got leave from my unit to visit a large hospital, filled with wounded civilians and insurgents (soon to be bombed out of existence). where allegedly my younger brother, separated earlier from our unit, had been seen. Noticing  a “Stuka” flying in my direction I took shelter in the basement of the nearest house  – a two-storey solid-looking. small apartment block. The basement was divided,  on both sides of a central corridor, into lock-up cellars. Descending to the basement from the street I unthinkingly chose the left arm of the corridor. There was almost total darkness, but one could sense from the pressure and  whispers of people around one that the basement was packed.

Soon the droning of the bomber got louder, followed by a few seconds of a characteristic whistling or whining sound, then by a second of ominous silence, and WHAM!!! – the bang and shock of explosion and of collapsing masonry. An entire half of the building, just where I was sheltering, crashed down. I found myself  trapped under the  fallen wreckage, completely immobilised by the rubble, yet feeling virtually no pain. All around me people were retching, moaning or screaming in agony, but all I felt was my mouth and nose clogging up with fine brick dust. After a while it was all still and silent like a tomb, and indeed I was convinced  my end  had arrived.  It was not instantaneous, though. I continued to breathe, but as air was becoming increasingly scarce so breathing became more and more difficult. I was  panting, but just inhaling more dust. Eventually I lost consciousness, thinking as I was dropping off, that this must be death.

I was wrong. Some two hours  later I woke up hearing at first faint, and  then  increasingly louder,  hammering noises. I realised a search party was looking for survivors. I began shouting to guide them towards me, and though my voice must have been very feeble, they heard me. One final bang, and they got through. A beam of light raptured  the  darkness and lit up my dusty head, sticking out from the rubble. Then various hands and arms were clearing away the debris around me and gently pulling me out. Next to me, on my right, they uncovered the head of a woman smashed by masonry. I lifted my eyes  and in the dim light saw what had happened. By sheer chance I had chosen to stand in a spot directly under an enormous beam that spanned the bottom the building. When the building collapsed  it cracked in the middle and formed a kind of “V” letter, but did not break. The beam saved my life. The falling masonry, even the biggest chunks, just bounced off it. Only some  rather small pieces managed to hit me, and injure my left wrist. When I got to the surface, saw the sun and the blue sky, I cried like a baby. For the first (and last) time in life  I had a palpable, physical, intense feeling of BEING ALIVE.

After less than a week I was released from an improvised basement “hospital” and rejoined B1 company. The only effect of the accident, beside  the wobbly wrist, was a traumatic fear of planes which lasted to the end of the rising. Their noise, as it was getting nearer, turned me  temporarily into a nervous  wreck and almost overwhelmed  me with an urge to hide somewhere, anywhere.  Otherwise nothing distinguished me from my fellow-insurgents, and I went about my soldierly business as if nothing had happened.

Perhaps this was one of the  reasons why I was promoted lance-corporal a few weeks later and promptly put in charge of a small night patrol of three men.  I felt proud, especially because as a commander I was able to exchange my old Polish army rifle for a brand-new British “Sten” submachine gun, somehow delivered by the SOE to the Polish resistance before the rising. My orders were to reconnoitre  a part of a large allotment field (a prewar race course) which stretched from ours to the Germans’ positions. This no-man’s land was quiet in daytime, but  came alive at night  when Polish and German patrols scoured the area. Our usual patrol “operation base” was a tiny building, practically one large room, which had served as a shelter for people guarding the allotments. We jokingly called it  “gardener’s cottage”. It was completely gutted, roofless and empty except for a macabre pair of burned skeletons lying on an iron bed-stead. They were the occupants whom an SS-unit from the neighbouring barracks disposed of together with their shelter after the rising broke out.  The patrol was a routine matter. One tried to get the “gardener’s cottage” as quietly as possible and from there, slowly and  cautiously, probed the land nearer the barracks.

This time, no sooner had we reached the “cottage” and I positioned my men at what was left of the door and windows, we became aware that the enemy was extremely near. First, we noticed the glow of two or three cigarettes close to the ground. Then the glow lifted, whispering  could be clearly heard, followed by slow but quite loud steps advancing towards us. I signaled to the patrol to get their rifles ready and pointed my “Sten” towards the sound. And then… there was a slightly muffled explosion, flash of light, screams of pain, loud German voices and the noise of several jackboots running away. I guessed that one of the soldiers, getting ready to throw a grenade into the “cottage”, must have accidentally pulled on the ringed  string inside the handle of his  grenade and blown up himself, and possibly  some others. It was another miracle. Had the grenade landed where it was meant to, our small group would have been wiped out or at least terribly injured, leaving it to the attackers to finish us off with individual shots. The friend who kept the diary, and took part in the patrol, recorded the exact date of the incident: 12 September.

As the month advanced it  became obvious that the days of our short-lived liberation were drawing to an end. On Sunday, 24 September, about 11 a.m., the Germans let loose an avalanche of bombs, artillery shells and dreaded rocket-fired mortars, which we called “baying cows”, and which could rip a whole building apart. Under cover of darkness a fierce attack by tanks and  heavily armed  infantry, from three sides of Mokotow at once, began. Half of my B1 company, transferred  rapidly to the front, was killed  fighting that night. My survival chances were therefore no better than 50:50. But  again something extremely fortunate  – if not exactly heroic –  occurred to save me.

The massive morning bombardment brought to a rapid end the joint Sunday mass attended by the  whole company. To avoid the risk of all of us perishing at once, we were ordered to disperse into as many  neighbouring houses as possible. Once more  I took shelter in a basement,  more accurately a large cellar, full of  civilians. There was a small upper window facing the  street, blocked by a neatly arranged stack of bricks instead of the more usual sandbags, and I stood nearest to them. Less than 5 minutes later there was a terrific explosion in the street. A shell must have landed just outside the window for the whole stack of bricks flew inwards, and I was exactly in its way. One hit the back of my head and  cracked the skull; to this day I can feel through the hair a small indentation where the edge of a brick hit me. Had I stood a an inch or two nearer, it would have reached my brain. I suffered a severe concussion, with nausea, vomiting, splitting headache, blurred vision and  impaired hearing .There was also some blood on the head . Though alive, I was  not in a fit state for military action. Friends carried me to the  nearest casualty point  in another basement, where the girl nurses could only offer me a camp bed  and some aspirins. The same  night  my company suffered their terrible losses..

The symptoms gradually eased, but lasted till Tuesday night. Meanwhile

the  resistance in Mokotow was collapsing and the whole “Baszta” regiment was retreating street by street. There is no guessing how the  rising in our suburb might have ended for me; perhaps through another, more lethal bomb; perhaps from a burst of submachine fire from an SS-man barging into the cellar. There had been stories  that some Germans did not bother to take wounded insurgents prisoner and just dispatched them where they lay. Fearing this might  happen to me, and against orders, a friend came to  tell me that the company was being evacuated through the sewers to central Warsaw, which was still resisting. At daybreak of 27 September I climbed down into the sewers with my unit. What soon was to happen there was an inferno of another kind, but that is a different story. Suffice to say that with hundreds of others, insurgents  and civilians, I spent hours underneath, creeping in darkness and up to the knees in stinking filth, only to find the passage blocked by a huge German barricade. Chaos and panic ensued, made worse by the Germans throwing grenades  down the  manholes. Obsessed by the fear  that “I would end like a rat, not a soldier” I decided to surrender together with the only two company friends who were still with me. By yet another lucky chance we were taken prisoner by soldiers of the regular army, the Wehrmacht, who generally obeyed the Geneva conventions  – unlike the SS and their Asiatic auxiliaries, members of the notorious Soviet renegade army led by General Vlassov, who shot surrendering Poles without scruples. With a head swathed in a blood-soaked bandage I was marched out of Warsaw with what was left of B1 company to a transit camp, and then transported in a goods train to a POW camp near Bremen –  the next stage of a long, eventful journey to the west, and to a happy and successful life in Britain.

Dr Zbigniew Pelczynski OBE (“for Anglo-Polish cooperation”) arrived in Britain in January 1946 and after completing university studies at. St. Andrews and Oxford  became  a Fellow of Pembroke College, Oxford.